Zgorzknienie: kiedy jakaś część nas już nie chce ufać życiu

Zgorzknienie kojarzy się często ze starością. Z kimś, kto narzeka, nie cieszy się niczym, patrzy na świat z niechęcią i ma w sobie dużo gorzkich zdań o ludziach, życiu, relacjach. Ale to jest za prosty obraz. Człowiek może skostnieć dużo wcześniej. Nie z wieku, tylko z rozczarowania.

Kiedy wydarza się zbyt dużo rzeczy, które bolą, a my nie mamy na nie wpływu, coś w środku może zacząć twardnieć. Nie dlatego, że stajemy się „źli”, „trudni” albo „negatywni”. Bliżej mi do myśli, że to ta wewnętrzna twardość zaczyna działać jak mur. Chroni przed kolejnym zawodem, przed kolejnym upadkiem nadziei, przed sytuacją, w której znowu się otworzymy i znowu zostaniemy z czymś sami.

Taki mur może być kiedyś bardzo potrzebny. Może pomagał przeżyć czas, w którym było za dużo niesprawiedliwości, za dużo odrzuceń, za dużo momentów, kiedy człowiek się starał, a i tak nic z tego nie wynikało. Problem zaczyna się wtedy, kiedy mur zostaje, choć sytuacja już się zmieniła. Kiedy chroni nie tylko przed bólem, ale też przed kontaktem, czułością, ciekawością, zwykłym dobrym doświadczeniem.

Wtedy nawet coś dobrego nie przychodzi do nas wprost. Ktoś jest życzliwy, ale my już czekamy, gdzie jest haczyk. Coś się udaje, ale trudno się tym ucieszyć, bo „pewnie zaraz się zepsuje”. Pojawia się nowa możliwość, ale zanim zdążymy ją poczuć, jakaś część nas mówi: „daj spokój, już ja znam życie”.

I być może o to chodzi w zgorzknieniu: nie o to, że człowiek przestaje czuć, tylko że zaczyna patrzeć na wszystko przez filtr dawnych zawodów. Jakby jakaś wewnętrzna postać stanęła między nami a światem i sprawdzała każde doświadczenie pod kątem tego, czy znowu nas nie zaboli.

To nie jest część, którą trzeba od razu wyrzucić albo uciszyć. Ona prawdopodobnie ma swoją historię. Być może długo musiała pilnować, żebyśmy nie dali się zranić jeszcze raz. Być może odbierała nadzieję, ale dawała poczucie kontroli. Być może mówiła gorzko, bo kiedyś nikt nie chciał usłyszeć bólu wypowiedzianego wprost.

W psychologii procesu można byłoby spotkać się z tą figurą nie jak z wadą charakteru, ale jak z kimś, kto pełnił ważną funkcję. Jak wygląda ta część? Czy jest stara, zmęczona, twarda, ironiczna, opuszczona? Czy stoi z boku, czy zasłania całe pole widzenia? Czy broni przed ludźmi, przed nadzieją, przed proszeniem o coś, przed kolejnym rozczarowaniem?

I dopiero po tym etapie można zapytać dalej: czego ta część potrzebuje, żeby nie musiała już sama zarządzać całym życiem? Może uznania. Może żałoby po tym, co się nie wydarzyło. Może złości, która nigdy nie miała miejsca. Może doświadczenia, że dziś nie każda relacja jest tamtą dawną relacją, a nie każde otwarcie musi skończyć się tak samo.

Nie chodzi o pozytywne myślenie. Nie chodzi o przekonywanie siebie, że świat jest dobry, ludzie są bezpieczni, a wszystko będzie dobrze. Chodzi o odzyskanie możliwości wewnętrznego ruchu. O to, żeby zgorzkniała część nie była jedyną, która patrzy. Żeby mogła być jedną z postaci w naszym wewnętrznym świecie, ale nie tą, która zawsze pierwsza decyduje, co jest możliwe.

Zgorzknienie nie zawsze przychodzi ze starością

W potocznym obrazie zgorzknienie często należy do ludzi starszych. Jakby było naturalną konsekwencją wieku. Ktoś się starzeje, więc robi się nieufny, narzekający, surowy, mało dostępny. Ale to nie jest takie proste. Można być młodą osobą i mieć w sobie coś bardzo starego. Można mieć trzydzieści kilka lat i czuć, jakby jakaś część nas już dawno przestała czekać na cokolwiek dobrego.

Czasem to nie lata życia postarzają najbardziej, tylko liczba sytuacji, w których człowiek był bezradny. Albo liczba relacji, w których zaufał i został sam z konsekwencjami. Albo ilość razy, kiedy trzeba było przełknąć coś niesprawiedliwego i iść dalej, bo nie było przestrzeni na zatrzymanie się, złość, żałobę, protest.

Zgorzknienie może być więc mniej związane z metryką, a bardziej z doświadczeniem. Z tym, że w pewnym momencie świat przestaje wydawać się miejscem, w którym można jeszcze coś dostać i to w sensie emocjonalnym: uznanie, odpowiedź, uczciwość, wzajemność, zobaczenie, że nasz wysiłek miał znaczenie.

Kiedy tego przez długi czas mamy podobne jak wyżej doświadczenia, to coś w człowieku może zacząć mówić: „już nie będę próbować”. Na zewnątrz może to wyglądać jak dystans, chłód, ironia albo brak radości. Od środka często jest to bardziej złożone. Tam może być zawód, zmęczenie i bardzo stara nadzieja, która nie chce już kolejny raz zostać upokorzona.

Kiedy rozczarowanie zaczyna twardnieć

Rozczarowanie samo w sobie nie musi prowadzić do zgorzknienia. Rozczarowanie jest częścią życia. Czasem ktoś nas zawodzi, coś się nie udaje, relacja nie daje tego, czego potrzebowaliśmy, świat okazuje się mniej sprawiedliwy, niż chcielibyśmy wierzyć. To boli, ale jeśli możemy ten ból przeżyć, nazwać, wypłakać, zezłościć się, dostać odpowiedź od kogoś bliskiego, rozczarowanie może pozostać żywe. Może być trudne, ale nie musi zamieniać się w twardość.

Zgorzknienie zaczyna się chyba wtedy, kiedy rozczarowanie nie ma gdzie pójść. Kiedy nie można go wyrazić, bo „trzeba być rozsądną”. Kiedy nie można się złościć, bo „inni mają gorzej”. Kiedy nie można oczekiwać, bo „nie wolno być roszczeniową”. Kiedy nie można płakać, bo „po co rozdrapywać”. Wtedy coś, co powinno się poruszyć, zaczyna zastygać.

Z czasem nie pamiętamy już nawet jednego konkretnego zawodu. Zostaje ogólne nastawienie: ludzie i tak zawodzą, nie ma się czym cieszyć, lepiej nie liczyć na zbyt wiele, wszystko ma drugie dno. To nastawienie może wyglądać jak realizm. Czasem nawet bywa z nim wygodnie, bo daje poczucie przewagi: „mnie już nikt nie zaskoczy”. Ale pod spodem często nie ma wolności. Jest raczej rezygnacja ubrana w twardość.

I powtórzę w innym ujęciu -zgorzknienie często wygląda jak brak nadziei, ale pod spodem bywa bardzo dużo pamięci. Pamięci sytuacji, w których coś było niesprawiedliwe. W których człowiek się starał, a i tak został pominięty. W których zaufał i został zawiedziony. W których miał nadzieję, a potem musiał sobie poradzić z upadkiem tej nadziei. Po czasie taka pamięć może przestać być opowieścią o konkretnych wydarzeniach, a stać się sposobem patrzenia na wszystko.

Zgorzknienie w relacjach

W relacjach zgorzknienie potrafi działać bardzo subtelnie. Nie zawsze oznacza otwarty konflikt, kłótnię albo odrzucenie ludzi. Czasem wygląda dużo ciszej. Przestajemy się zwierzać. Nie prosimy o pomoc, bo „i tak nikt nie zrozumie”. Nie mówimy, że coś nas zabolało, bo „po co, przecież to nic nie zmieni”. Kiedy ktoś chce być blisko, odpowiadamy żartem, ironią albo dystansem.

Można być wśród ludzi i jednocześnie być coraz dalej. Zgorzknienie nie zawsze odcina nas fizycznie. Czasem po prostu siedzimy przy stole, rozmawiamy, odpowiadamy, wykonujemy gesty bliskości, ale jakaś część nas już w tym nie uczestniczy. Patrzy z boku i komentuje: „zobaczymy, jak długo”, „nie ma się co przywiązywać”, „zaraz i tak wyjdzie, jak jest naprawdę”.

To może być szczególnie trudne, bo zgorzkniała część często uważa się za jedyną rozsądną.

Ona nie mówi: „boję się”, a odpowie komuś „jestem realistką”.

Ona nie powie: „zostałam zraniona” z od niechcenia odpowie: „ludzie tacy są”.

I znów, nie powie szczerze: „nie chcę już znowu przeżyć zawodu”.  Zasłoni się słowami: „nie warto”. I w tym sensie potrafi być bardzo przekonująca.

Problem polega na tym, że jeśli każde nowe doświadczenie przechodzi przez filtr dawnych zawodów, to relacje przestają mieć szansę wydarzyć się naprawdę. Nawet jeśli ktoś dzisiaj zachowuje się inaczej niż ludzie z przeszłości, zgorzkniała część może nie dopuścić tej różnicy. Dla niej nowa sytuacja jest tylko kolejnym wariantem starej historii.

Wtedy życie zaczyna się kurczyć. Może nie dramatycznie. Nie z dnia na dzień. Raczej przez małe rezygnacje. Nie napiszę. Nie powiem. Nie zaproszę. Nie ucieszę się za bardzo. Nie pokażę, że mi zależy. Nie będę pierwsza. Nie zaufam, dopóki nie będę mieć pewności. A pewności w relacjach prawie nigdy nie ma.

Figura wewnętrzna, która patrzy przez zawód

W psychologii procesu często patrzymy na człowieka nie jak na jedną, spójną całość, ale jak na kogoś, w kim spotyka się wiele różnych tendencji. Jest część, z którą zwykle się utożsamiamy — ta, o której myślimy: „taka jestem”, „tak mam”, „tak reaguję”, „to do mnie pasuje”. To może być osoba otwarta, pomocna, rozsądna, lojalna, silna, wyrozumiała. Taki obraz siebie bywa bardzo ważny, ale nie obejmuje wszystkiego.

Obok niego istnieją też procesy, których często nie wybieramy świadomie. Pojawiają się w napięciach, konfliktach, objawach z ciała, snach, powtarzających się sytuacjach, w reakcjach, które nas samych zaskakują. Czasem właśnie tam mieszka coś, czego długo nie chcieliśmy uznać za swoje: złość, nieufność, twardość, chłód, rozczarowanie, potrzeba odcięcia się od ludzi. Zgorzknienie może być jedną z takich figur. Nie zawsze pasuje do tego, kim chcielibyśmy być, ale może mówić coś ważnego o tym, co się w nas wydarzyło.

Dlatego w pracy procesowej nie chodzi o to, żeby natychmiast pozbyć się zgorzkniałej części albo zawstydzić ją za to, że istnieje. Bardziej interesujące jest pytanie, po co się pojawiła. Przed czym chroni? Co pamięta? Jakie niesprawiedliwości nosi? Gdzie musiała stwardnieć, bo inaczej byłoby za dużo bólu? I czego potrzebuje dzisiaj, żeby nie musiała już patrzeć za nas na całe życie?

Zmiana często zaczyna się nie od poprawiania siebie, ale od zobaczenia, kto w nas właśnie przejął głos. Jeśli całym światem patrzy zgorzkniała figura, trudno przyjąć coś dobrego, trudno zaufać, trudno wejść w relację bez gotowości na zawód. Ale jeśli zaczynamy ją rozpoznawać jako jedną z części, a nie całą prawdę o sobie, pojawia się trochę przestrzeni. Możemy nadal szanować jej historię, ale nie musimy już pozwalać, żeby samotnie decydowała, co jest możliwe.

W tym sensie zgorzknienie może być nie tylko problemem, ale też wejściem do czegoś ważnego. Pod twardością może być niewypłakana strata, złość, która nigdy nie dostała miejsca, albo część, która bardzo długo czekała na sprawiedliwość. Jeśli da się ją spotkać, a nie tylko odpychać, czasem zaczyna się ruch. Nie szybka przemiana w „pozytywne nastawienie”, tylko bardziej uczciwy kontakt z tym, co w nas skostniało — i z tym, co może jeszcze odzyskać życie.

Jak może wyglądać zgorzknienie?

Zgorzknienie nie zawsze wygląda jak jawna złość. Czasem bardziej przypomina dystans, ironię, nieufność, zmęczenie ludźmi. Czasem objawia się tym, że trudno się czymkolwiek naprawdę ucieszyć, bo każde dobre doświadczenie natychmiast przechodzi przez filtr: „to i tak się zaraz skończy”. Czasem człowiek zauważa, że coraz częściej oddala się od innych, ale nie dlatego, że chce być sam. Raczej dlatego, że kontakt zaczął kojarzyć się z ryzykiem kolejnego zawodu.

Może pojawić się nawyk odbierania dobrym rzeczom znaczenia. Ktoś powie coś miłego, ale wewnętrzna odpowiedź brzmi: „pewnie czegoś chce”. Coś się uda, ale zamiast radości przychodzi podejrzliwość. Ktoś zaprosi do kontaktu, ale od razu pojawia się myśl, że nie ma sensu się angażować. Nie dlatego, że nie ma w nas potrzeby bliskości. Raczej dlatego, że potrzeba bliskości została obudowana lękiem przed powtórką.

Zgorzknienie może też objawiać się w języku. W krótkich, ostrych komentarzach. W zdaniach, które mają zamknąć temat, zanim zrobi się zbyt miękko: „takie jest życie”, „wszyscy myślą tylko o sobie”, „nie ma co liczyć na ludzi”, „nie będę się już nabierać”. Te zdania mogą brzmieć jak prawdy o świecie, ale czasem są bardziej śladami po ranach niż opisem rzeczywistości.

Bywa też, że zgorzknienie dotyczy nie tylko ludzi, ale samego życia. Wtedy nawet neutralne wydarzenia zaczynają być przeżywane przez pryzmat czegoś ciężkiego. Jakby świat miał nieustannie potwierdzać, że nie warto się otwierać. Człowiek może mówić, że już niczego nie oczekuje, ale pod spodem często jest historia kogoś, kto kiedyś oczekiwał bardzo mocno.

Po co nam ta część?

To pytanie może wydawać się dziwne, bo zgorzknienie najczęściej kojarzy się z czymś, czego chcemy się pozbyć. Nikt nie lubi czuć, że staje się cyniczny, zamknięty, nieufny, odcięty od radości. A jednak w pracy psychoterapeutycznej warto czasem zapytać nie tylko „jak to zmienić?”, ale też „po co to się pojawiło?”.

Zgorzkniała część może pilnować granic tam, gdzie kiedyś były przekraczane. Może chronić przed naiwną nadzieją, która już raz bardzo bolała. Może mówić: „nie pozwolę ci znowu wejść w coś, co cię zniszczy”. Może nie ufać ludziom nie dlatego, że chce samotności, ale dlatego, że bliskość kiedyś okazała się zbyt kosztowna.

Czasem taka część ma w sobie dużo siły. Nie jest tylko smutna albo zamknięta. Bywa twarda, przenikliwa, bezlitosna wobec złudzeń. Może widzieć rzeczy, których bardziej miękka część nie chciała widzieć. Może pomagała przetrwać w środowisku, w którym ufność naprawdę byłaby niebezpieczna.

Ale nawet jeśli coś było kiedyś potrzebne, nie musi być potrzebne w tej samej formie przez całe życie. Mur, który chronił przed zawodem, może z czasem zacząć oddzielać także od dobrych doświadczeń. Ostrożność może zamienić się w izolację. Przenikliwość w podejrzliwość. Siła w skostnienie.

Dlatego nie chodzi o to, żeby zgorzkniałą część natychmiast ocieplić albo przekonać do świata. Najpierw warto uznać, że ona mogła mieć powód. Dopiero potem można sprawdzać, czy nadal musi wykonywać swoją pracę w ten sam sposób.

Kiedy zgorzknienie przejmuje kontrolę?

Każdy z nas może czasem patrzeć na świat z rozczarowaniem. Może mieć dni, kiedy ludzie wydają się męczący, życie niesprawiedliwe, a nadzieja naiwna. To jeszcze nie musi być problem. Problem zaczyna się wtedy, kiedy zgorzkniała część staje się jedyną komentatorką rzeczywistości.

Jeśli to ona zawsze ma pierwsze i ostatnie słowo, trudno wpuścić coś nowego. Nawet jeśli przychodzi życzliwość, zostaje odczytana jako ryzyko. Nawet jeśli pojawia się szansa, zostaje unieważniona, zanim zdążymy sprawdzić, czy jest prawdziwa. Nawet jeśli ktoś zachowuje się inaczej niż osoby, które kiedyś nas zawiodły, zgorzkniała część może nie pozwolić nam tego zobaczyć.

Wtedy człowiek może czuć się coraz bardziej sam, ale jednocześnie nie umie zbliżyć się do innych. Może pragnąć kontaktu, ale reagować tak, jakby kontakt był zagrożeniem. Może tęsknić za życiem, ale nie pozwalać sobie na poruszenie, bo poruszenie oznacza możliwość bólu.

Zgorzknienie przejmuje kontrolę także wtedy, kiedy zaczynamy mylić je z prawdą. Nie mówimy już: „jakaś część mnie nie ufa”. Mówimy: „ludziom nie można ufać”. Nie mówimy: „boję się kolejnego zawodu”. Mówimy: „nie ma sensu się angażować”. Nie mówimy: „coś we mnie skostniało”. Mówimy: „po prostu taka jestem”.

A to jest duża różnica. Bo jeśli „taka jestem”, niewiele można zrobić. Jeśli natomiast „jakaś część mnie tak patrzy”, pojawia się miejsce na ciekawość. Może nadal bardzo ostrożną, może nieufną, ale jednak ciekawość.

Co można zrobić z taką figurą w psychoterapii?

W psychoterapii nie chodzi o to, żeby odebrać zgorzknieniu głos. Czasem ten głos jako pierwszy mówi coś prawdziwego o historii osoby. O tym, gdzie było za dużo. Gdzie coś się nie domknęło. Gdzie nikt nie przeprosił. Gdzie człowiek musiał iść dalej, choć coś w nim zostało daleko z tyłu.

Praca może zacząć się od bardzo prostego rozpoznania: kiedy ta część się pojawia? W jakich relacjach? Przy jakich słowach? W jakich sytuacjach ciało twardnieje, zamyka się, oddala? Czy ta część ma głos, obraz, postawę ciała, sposób patrzenia? Czy mówi sarkastycznie, czy raczej milczy? Czy jest zmęczona, czy wściekła? Czy chce chronić, karać, ostrzegać, wycofać?

Można też pytać, czego ta figura nie dostała. Nie w sensie łatwego pocieszania, ale bardzo konkretnie. Czy nie dostała uznania dla bólu? Czy nie dostała sprawiedliwości? Czy nie dostała prawa do złości? Czy nie dostała kogoś, kto powiedziałby: „to naprawdę było trudne”? Czasem zgorzknienie mięknie nie dlatego, że ktoś je przekonuje do pozytywnego myślenia, ale dlatego, że wreszcie ktoś przestaje udawać, że nie było powodu, żeby stwardnieć.

Ważne jest też szukanie tego, co w tej figurze jest potencjałem. Bo nawet trudna część niesie jakąś energię. Zgorzknienie może mieć w sobie zdolność widzenia iluzji, siłę stawiania granic, niezgodę na naiwne upiększanie rzeczywistości. Problemem nie jest sama ta energia. Problemem jest to, że została zamknięta w formie muru.

Psychoterapia może pomóc sprawdzić, czy ta sama energia może przyjąć inną postać. Może nie cynizm, ale trzeźwość. Nie odcięcie, ale granice. Nie nieufność wobec wszystkiego, ale uważność. Nie rezygnacja z nadziei, ale nadzieja mniej naiwna, bardziej osadzona w doświadczeniu.

Zgorzknienie a ciało

Zgorzknienie nie musi być tylko sposobem myślenia. Czasem bardzo wyraźnie mieszka w ciele. W zaciśniętej szczęce, napiętym brzuchu, ściągniętych barkach, twardym spojrzeniu, głosie, który robi się suchy i chłodny. Ciało może nie tylko przeżywać zgorzknienie, ale też je podtrzymywać. Jakby cała postawa mówiła: „nie podchodź za blisko”.

Nie trzeba od razu tego zmieniać. Czasem pierwszym krokiem jest zauważenie, jak wygląda ta twardość. Czy jest z przodu ciała, jak pancerz? Czy w plecach, jak gotowość do wycofania? Czy w gardle, gdzie zatrzymały się słowa? Czy w dłoniach, które nie chcą już sięgać? Każdy człowiek może mieć swoją własną mapę.

W pracy procesowej ciało nie jest dodatkiem do opowieści. Może być jednym ze sposobów, w jaki doświadczenie próbuje się pokazać. Jeśli zgorzkniała część ma swoją postawę, gest, mimikę, napięcie, można za tym pójść ostrożnie. Nie po to, żeby robić z tego ćwiczenie na siłę, ale żeby zobaczyć, jaka energia jest w tej twardości. Czy to obrona? Protest? Zmęczenie? Niechęć? A może bardzo stara próba zachowania godności?

Czasem w ciele widać coś, czego jeszcze nie da się powiedzieć słowami. I czasem właśnie od tego zaczyna się bardziej uczciwy kontakt.

Czy ze zgorzknienia można wyjść?

Nie lubię tego pytania w wersji „jak wyjść ze zgorzknienia”, bo brzmi tak, jakby zgorzknienie było złym pokojem, z którego trzeba szybko znaleźć drzwi. A może najpierw trzeba zobaczyć, kto w tym pokoju siedzi. Jak długo tam jest. Dlaczego został sam. Przed czym zamknął drzwi.

Nie zawsze chodzi o wyjście. Czasem chodzi o spotkanie. O zobaczenie, że za cynizmem może być zraniona nadzieja. Za nieufnością — pamięć zdrady albo zawodu. Za twardością — ktoś, kto kiedyś nie miał innego sposobu, żeby przetrwać. Jeśli od razu chcemy się tej części pozbyć, ona zwykle musi twardnieć jeszcze bardziej.

Zmiana może wyglądać dużo mniej spektakularnie. Może zaczynać się od tego, że zauważamy: teraz patrzy moja zgorzkniała część. Teraz ona komentuje. Teraz ona nie chce wpuścić czegoś dobrego. Nie musimy jej od razu przegłosować. Wystarczy, że nie mylimy jej z całością siebie.

Z czasem może pojawić się trochę więcej ruchu. Można czasem jej posłuchać, bo bywa mądra. Można czasem jej podziękować, bo naprawdę chroniła. Ale można też sprawdzić, czy obok niej jest jeszcze inna część: ciekawa, zmęczona samotnością, gotowa na mały kontakt, ostrożnie tęskniąca za czymś żywszym.

Może właśnie to jest przeciwieństwem zgorzknienia. Nie naiwna radość. Nie przymus wdzięczności. Nie udawanie, że to, co bolało, nie miało znaczenia. Raczej możliwość, że po wszystkim, co się wydarzyło, nie tylko mur ma prawo istnieć.

Zakończenie

Zgorzknienie rzadko jest tylko „brzydką cechą”. Częściej jest historią, która stwardniała. Historią zawodów, niesprawiedliwości, samotnego radzenia sobie, złości bez miejsca i nadziei, która nie chciała już kolejny raz zostać zawiedziona.

Można patrzeć na tę część z niechęcią. Można się jej wstydzić, próbować ją przykrywać albo udawać, że nas nie dotyczy. Ale można też podejść do niej inaczej: jak do figury, która kiedyś mogła naprawdę pomagać. Może chroniła przed bólem. Może pozwalała zachować godność. Może trzymała nas przy życiu wtedy, kiedy miękkość była zbyt ryzykowna.

Pytanie nie brzmi więc: jak się jej pozbyć? Bardziej: jak ją poznać, żeby nie musiała już samotnie patrzeć za nas na cały świat?